جای بخیه کامل پاک نمی‌شود، ولی با کار درست در یک سال اول بسیار کم‌رنگ‌تر و صاف‌تر می‌شود. سه کاری که بیشترین شواهد را دارد: ۱) ورقه یا ژل سیلیکونی، روزانه و دست‌کم دو تا سه ماه، از وقتی زخم کامل بسته شد؛ ۲) ضدآفتاب و پوشاندن جای بخیه از آفتاب تا یک سال؛ ۳) ماساژ ملایم با یک کرم ساده بعد از بسته شدن. آبلیمو، سرکه، خمیر دندان و کپسول ویتامین E روی جای بخیه سودی ندارند و ممکن است پوست را تحریک کنند.
چرا جای بخیه می‌ماند؟
وقتی زخم از لایه‌ی سطحی پوست (اپیدرم) عمیق‌تر باشد، بدن آن را با کلاژن تازه پر می‌کند. این کلاژن مثل پوست اصلی منظم نیست؛ برای همین جای زخم رنگ و بافت دیگری دارد. جای بخیه در چند ماه اول صورتی یا قرمز و گاهی کمی برآمده است و طی ۱۲ تا ۱۸ ماه کم‌رنگ و صاف‌تر می‌شود. مراحل این بازسازی را در مراحل بهبود زخم نوشته‌ایم.
چیزهایی که جای بخیه را بدتر می‌کند: عفونت زخم، باز شدن بخیه، کشش روی محل (مثل زانو، شانه، سینه)، آفتاب، سیگار و زمینه‌ی ارثی.
از چه زمانی شروع کنیم؟
تا وقتی بخیه‌ها هستند و زخم کاملاً بسته نشده، فقط دستور جراح را انجام دهید. کرم‌های جای زخم و سیلیکون روی زخم باز یا دلمه‌دار نمی‌روند. معمولاً ۲ تا ۳ هفته بعد از کشیدن بخیه، وقتی هیچ نقطه‌ی باز و دلمه‌ای نمانده، وقت شروع است.
کارهایی که شواهد دارند
ورقه و ژل سیلیکونی
سیلیکون رایج‌ترین درمان اول جای زخم در راهنماهای بین‌المللی است. پوست را مرطوب نگه می‌دارد و ساخت بیش از حد کلاژن را کم می‌کند. ورقه را روزانه تا ۱۲ ساعت یا بیشتر (طبق برگه‌ی محصول) و ژل را روزی دو بار بزنید و دست‌کم دو تا سه ماه ادامه دهید. نتیجه آرام است و هفته‌ی اول دیده نمی‌شود. انواع پانسمان سیلیکونی و کاربرد آن روی زخم را در پانسمان سیلیکونی ببینید.
محافظت از آفتاب
آفتاب جای زخم تازه را تیره می‌کند و این تیرگی گاهی دائمی است. تا یک سال، جای بخیه را بپوشانید یا ضدآفتاب با SPF دست‌کم ۳۰ بزنید و هر دو سه ساعت تجدید کنید.
ماساژ و مرطوب کردن
بعد از بسته شدن کامل، روزی دو سه بار چند دقیقه با یک کرم یا وازلین ساده و بدون عطر، با فشار ملایم و حرکت دورانی ماساژ دهید. پوست را نرم می‌کند و خارش را کم می‌کند. روغن زیتون هم برای این کار مانعی ندارد، ولی کار خاصی بیشتر از یک کرم ساده نمی‌کند؛ توضیح در روغن زیتون برای زخم بخیه.
کم کردن کشش
اگر بخیه روی مفصل یا جایی است که مرتب کشیده می‌شود، چند هفته از ورزش‌ها و حرکت‌های کششی شدید آن ناحیه پرهیز کنید. چسب‌های کاغذی مخصوص (نوار کشش‌گیر) هم بعد از کشیدن بخیه کمک می‌کند.
درمان‌های پزشکی برای جای زخم برجسته یا فرورفته
اگر بعد از چند ماه جای بخیه برجسته، سفت، خارش‌دار یا دردناک ماند، یا فرورفته است، پزشک متخصص پوست این‌ها را بررسی می‌کند:
- تزریق کورتون داخل جای زخم: برای جای زخم برجسته (هیپرتروفیک) و کلوئید؛ معمولاً چند جلسه.
- لیزر: برای قرمزی ماندگار، صاف کردن سطح و جای زخم فرورفته.
- میکرونیدلینگ: برای جای زخم فرورفته و ناصاف.
- کرایوتراپی (سرما): گاهی برای کلوئیدهای کوچک.
- جراحی ترمیمی: برای جای زخمی که پوست را جمع کرده یا حرکت را محدود کرده است.
کارهایی که ضرر دارند یا بی‌اثرند
- آبلیمو و سرکه: اسیدی‌اند، پوست تازه را می‌سوزانند و با آفتاب لک می‌اندازند.
- کپسول ویتامین E روی پوست: در مطالعات جای زخم را بهتر نکرده و در بعضی افراد حساسیت پوستی داده است.
- خمیر دندان، جوش‌شیرین و لایه‌برداری خانگی: پوست تازه را زخم می‌کند.
- کندن دلمه و خاراندن جای بخیه.
عسل، آلوئه‌ورا و روغن نارگیل هم برای کم کردن جای زخم شواهد قابل‌اعتمادی ندارند. اگر آن‌ها را دوست دارید، فقط روی پوست کاملاً بسته و بعد از امتحان روی یک نقطه‌ی کوچک بزنید.
تغذیه و جای بخیه
غذای کافی، به‌خصوص پروتئین، در هفته‌های اول ترمیم مهم است و زخم را محکم‌تر می‌بندد. ولی خوراکی خاصی وجود ندارد که جای بخیه را پاک کند. اصول آن را در تغذیه برای بهبود زخم بخوانید.
چه زمانی جای بخیه را نشان دهیم؟
- جای بخیه بعد از بسته شدن دوباره باز شده یا ترشح دارد.
- برجستگی آن از حد زخم اولیه بیرون زده و بزرگ‌تر می‌شود (احتمال کلوئید).
- خارش یا درد آن رفع نمی‌شود.
- پوست را جمع کرده و حرکت مفصل را محدود کرده است.
اگر زخم بخیه هنوز باز است یا عفونت کرده، اول آن را درمان کنید؛ در درمان زخم جراحی و باز شدن بخیه توضیح داده‌ایم.
پرسش‌های پرتکرار
جای بخیه چقدر طول می‌کشد کم‌رنگ شود؟
معمولاً ۱۲ تا ۱۸ ماه. در این مدت به‌تدریج از قرمز و برجسته به رنگ روشن و صاف می‌رسد.
کرم‌های ضدجای‌زخم داروخانه اثر دارند؟
آن‌هایی که سیلیکون دارند بیشترین شواهد را دارند. کرم‌های عصاره‌ی پیاز و ترکیبات گیاهی شواهد ضعیف‌تری دارند.
جای بخیه‌ی سزارین را از کی ماساژ بدهم؟
وقتی زخم کامل بسته شد و پزشک اجازه داد، معمولاً چند هفته بعد از عمل. مراقبت از خود زخم در روزهای اول را در مراقبت از زخم سزارین نوشته‌ایم.
منابع
- Gold و همکاران: Updated international clinical recommendations on scar management, Part 2 (۲۰۱۴، Dermatologic Surgery) pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- American Academy of Dermatology: Scars, diagnosis and treatment aad.org
- Baumann و Spencer (۱۹۹۹): The effects of topical vitamin E on the cosmetic appearance of scars, Dermatologic Surgery pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
