مراقبت روزانه از پای دیابتی یعنی: ۱) هر شب کف و لای انگشتان پا را با نور خوب یا آینه نگاه کنید؛ ۲) پا را با آب ولرم (نه داغ) بشویید و لای انگشتان را خشک کنید؛ ۳) پوست خشک را کرم بزنید ولی لای انگشتان را نه؛ ۴) ناخن را صاف بگیرید؛ ۵) پینه را خودتان نتراشید؛ ۶) هرگز پابرهنه راه نروید؛ ۷) پیش از پا کردن هر کفش، داخلش را با دست وارسی کنید و فقط کفش و جوراب مناسب بپوشید. هر زخم یا تغییر تازه را در یکی دو روز نشان دهید.
۱. هر روز پا را نگاه کنید
بهترین زمان، شب و بعد از درآوردن کفش است. کف پا، پاشنه، نوک و لای انگشتان و پشت پا را نگاه کنید. دنبال تاول، بریدگی، ترک، قرمزی، ورم، پینه‌ی تیره، تغییر رنگ و ترشح روی جوراب باشید. اگر کف پا را نمی‌بینید، آینه‌ای روی زمین بگذارید یا از یکی از خانواده کمک بگیرید. اگر بینایی‌تان ضعیف است، این کار را حتماً به کس دیگری بسپارید.
۲. شستن با آب ولرم
روزی یک بار پاها را با صابون بی‌عطر و آب نیم‌گرم بشویید. گرمای آب را اول با آرنج یا یک دماسنج امتحان کنید، هرگز با خود پا؛ پای بی‌حس آب داغ را حس نمی‌کند و سوختگی با آب حمام در افراد دیابتی شایع است. پا را بیشتر از چند دقیقه در آب نخیسانید؛ پوست خیس‌خورده نرم و شکننده می‌شود.
۳. خشک کردن، به‌خصوص لای انگشتان
حوله‌ی نرم را روی پوست فشار دهید و نکشید. لای انگشتان را کامل خشک کنید؛ رطوبت آنجا قارچ و ترک می‌آورد.
۴. کرم مرطوب‌کننده، ولی نه لای انگشتان
پوست خشک و ترک‌خورده‌ی پاشنه در ورود میکروب است. هر روز یک کرم معمولی بی‌بو روی پاشنه، کف و روی پا بمالید. لای انگشتان را چرب نکنید.
۵. ناخن گرفتن درست
- ناخن را بعد از حمام، که نرم است، بگیرید.
- صاف و عرضی بگیرید و گوشه‌ها را گرد و عمیق نکنید؛ گوشه‌ی کوتاه‌شده در گوشت فرو می‌رود.
- لبه‌ی تیز را با سوهان صاف کنید.
- ناخن کلفت، قارچی یا فرورفته، یا چشمی که خوب نمی‌بیند، یعنی ناخن گرفتن را به درمانگر بسپارید.
درباره‌ی ناخن فرورفته در گوشت ناخن: عمل کنم یا نه نوشته‌ایم.
۶. پینه و میخچه را خودتان برندارید
هر جا پینه بسته، یعنی کفش یا راه رفتن، آن نقطه را زیاد فشار می‌دهد. با تیغ، قیچی یا چسب‌های میخچه‌ی اسیددار آن را برندارید؛ زخم‌های زیادی از همین کار شروع می‌شوند. سنگ‌پای ملایم بعد از حمام اشکالی ندارد. پینه‌ی ضخیم یا پینه‌ای که وسطش تیره شده را به درمانگر نشان دهید؛ زیر آن ممکن است زخم باشد. اینکه پینه در پای دیابتی چرا مهم است و چطور برداشته می‌شود در پینه و میخچه‌ی پای دیابتی آمده است.
۷. هرگز پابرهنه راه نروید
نه در خانه، نه در حیاط، نه کنار دریا و استخر. در خانه دمپایی روفرشی بسته و نرم بپوشید.
۸. کفش مناسب و دست کشیدن داخل کفش
پیش از هر بار پوشیدن، داخل کفش را با دست بگردید: سنگ‌ریزه، درز برجسته یا میخ. کفش پهن و گود با پنجه‌ی جادار، بند یا چسب قابل‌تنظیم و زیره‌ی نرم انتخاب کنید و کفش تازه‌خریده را چند روز اول فقط یکی دو ساعت پا کنید. راهنمای کامل در کفش دیابتی مناسب.
۹. جوراب درست
جوراب بدون درز برجسته، کش ملایم و رنگ روشن (تا خون یا ترشح دیده شود) بپوشید و هر روز عوض کنید. جزئیات در راهنمای جوراب دیابتی.
۱۰. گرما و سرما
کیسه‌ی آب‌گرم، بخاری، کرسی و پتوی برقی را مستقیم به پا نزنید و پا را جلوی شوفاژ نگیرید. اگر پایتان سرد است، جوراب گرم بپوشید. توضیح در سوختگی افراد دیابتی با وسایل گرمایشی.
کارهایی که باید کنار بگذارید
- سیگار و قلیان: خون‌رسانی پا را کم می‌کنند.
- نشستن طولانی با پاهای روی هم.
- استفاده از داروها و پمادهای خانگی روی زخم یا ترک بدون مشورت.
ورزش برای پای دیابتی
راه رفتن برای قند و گردش خون خوب است، به شرط کفش مناسب و نگاه کردن پا بعد از آن. اگر پایتان زخم دارد یا قبلاً زخم داشته، نوع و مقدار ورزش را با درمانگر تنظیم کنید؛ در دوره‌ی زخم باز، ورزش‌های بدون فشار روی پا مثل دوچرخه‌ی ثابت یا ورزش با دست بهترند. حرکت‌های ساده برای پا را در نرمش پای دیابتی ببینید.
معاینه‌ی منظم در کلینیک
هر فرد دیابتی دست‌کم سالی یک بار باید پایش را نزد پزشک یا متخصص زخم در اراک معاینه کند: حس پا، نبض، شکل پا، پوست و کفش. اگر پایتان پرخطر است (بی‌حسی، زخم قبلی، مشکل گردش خون)، فاصله کوتاه‌تر است: هر ۱ تا ۶ ماه. ارزیابی را در ارزیابی پای دیابتی توضیح داده‌ایم.
کی فوری نشان دهیم؟
در یکی دو روز به کلینیک یا پزشک مراجعه کنید اگر زخم، تاول یا پوست کنده‌شده‌ی تازه، قرمزی و ورم و گرمی پا، تغییر رنگ پا به سیاه یا رنگ‌پریده، یا ترشح روی جوراب دیدید. با تب یا قرمزی سریع‌الانتشار، همان روز.
اگر زخم باز شده، علت و نشانه‌هایش را در زخم پای دیابتی چیست بخوانید و برای روند درمان در کلینیک به صفحه‌ی درمان زخم دیابتی در اراک سر بزنید.
منابع
- IWGDF Guidelines 2023: Prevention of foot ulcers in persons with diabetes iwgdfguidelines.org
- NICE NG19: Diabetic foot problems, prevention and management nice.org.uk
- ADA Standards of Care in Diabetes 2025, Section 12: Retinopathy, Neuropathy, and Foot Care diabetesjournals.org
