کفش مناسب برای فرد دیابتی کفشی است که پنجه‌ی پهن و گود دارد (انگشتان فشرده نمی‌شوند)، داخلش درز و برجستگی ندارد، با بند یا چسب تنظیم می‌شود، زیره‌ی محکم با کفی نرم دارد و از همان روز اول راحت است. بعدازظهر و با همان جورابی که می‌پوشید بخرید، حدود یک سانتی‌متر جلوی بلندترین انگشت جا بگذارید و هر بار پیش از پوشیدن داخل کفش را با دست بگردید. اگر قبلاً زخم پا داشته‌اید یا پایتان تغییر شکل دارد، کفش و کفی باید طبق نسخه‌ی درمانگر تهیه شود.
چرا کفش برای پای دیابتی این‌قدر مهم است؟
پای دیابتی اغلب بی‌حس است و فشار کفش تنگ را حس نمی‌کند. چند ساعت فشار در یک نقطه کافی است تا تاول و بعد زخم ایجاد شود؛ بیمار گاهی شب، با دیدن لکه‌ی خون روی جوراب، تازه متوجه می‌شود. راهنمای بین‌المللی پای دیابتی (IWGDF) پوشیدن کفش مناسب را، هم بیرون و هم داخل خانه، یکی از اصلی‌ترین کارهای پیشگیری از زخم می‌داند.
ویژگی‌های کفش دیابتی
پنجه‌ی پهن و گود
جلوی کفش باید آن‌قدر پهن و بلند باشد که انگشتان کنار هم آزاد باشند و روی هم نیفتند. در پاهایی که انگشت چنگکی یا برآمدگی شست (بونیون) دارند، گودی بیشتری لازم است تا پشت انگشتان به سقف کفش نساید.
داخل صاف و بدون درز
درز، دوخت برجسته یا لبه‌ی سفت داخل کفش روی پای بی‌حس زخم درست می‌کند. داخل کفش را با دست بگردید.
بند یا چسب قابل‌تنظیم
پاها در طول روز کمی ورم می‌کنند. بند یا چسب اجازه می‌دهد کفش را با پا تنظیم کنید و پا داخل کفش جلو و عقب نرود. کفش بدون بند، کالج و دمپایی برای بیرون مناسب نیستند.
پاشنه‌ی محکم و کوتاه
پشت کفش باید پاشنه را محکم نگه دارد. پاشنه‌ی بلندتر از ۲ تا ۳ سانتی‌متر فشار را روی جلوی پا می‌برد.
زیره‌ی محکم با کفی نرم
زیره نباید با یک دست تا شود، ولی کفی داخل باید نرم و قابل‌برداشتن باشد تا در صورت نیاز کفی طبی جایش گذاشته شود. زیره‌ی بسیار نازک، میخ و سنگ را رد می‌کند.
رویه‌ی نرم و قابل‌تنفس
چرم نرم یا پارچه‌ی ضخیم و قابل‌تنفس. پلاستیک و لاستیک پا را خیس و گرم نگه می‌دارد.
راهنمای خرید کفش دیابتی
- بعدازظهر بخرید، وقتی پا کمی ورم کرده است.
- با همان جورابی که معمولاً می‌پوشید امتحان کنید.
- هر دو پا را اندازه بگیرید؛ معمولاً یکی کمی بزرگ‌تر است و کفش برای پای بزرگ‌تر انتخاب می‌شود.
- ایستاده امتحان کنید و چند قدم راه بروید. حدود یک سانتی‌متر جلوی بلندترین انگشت جا باشد.
- روش کاغذ: روی کاغذ بایستید و دور پا را بکشید، شکل را ببرید و داخل کفش بگذارید. اگر کاغذ تا خورد یا لبه‌اش بالا آمد، کفش تنگ است.
- به عدد سایز اعتماد نکنید؛ سایز برندها با هم فرق دارد.
- کفشی که «باید جا باز کند» نخرید. کفش مناسب از روز اول راحت است.
روزهای اول با کفش نو
کفش نو را چند روز اول فقط یک تا دو ساعت در روز بپوشید و هر بار بعد از درآوردن، پا را برای قرمزی یا تاول نگاه کنید. قرمزی‌ای که نیم ساعت بعد از درآوردن کفش نرفت، یعنی کفش جایی را فشار می‌دهد.
کفش طبی آماده یا کفش سفارشی؟
| وضعیت پا | کفش مناسب |
|---|---|
| پای سالم یا بی‌حسی خفیف، بدون تغییر شکل | کفش راحت معمولی با ویژگی‌های بالا یا کفش طبی آماده |
| تغییر شکل (انگشت چنگکی، بونیون)، پینه‌ی مکرر | کفش طبی گود با کفی طبی |
| زخم قبلی، قطع انگشت، پای شارکو | کفش و کفی سفارشی بر اساس قالب پا |
| زخم باز | کفش یا وسیله‌ی مخصوص برداشتن فشار، نه کفش معمولی |
اگر زخم پا دارید، هیچ کفشی، حتی کفش طبی، جای وسیله‌ی مخصوص برداشتن فشار از روی زخم را نمی‌گیرد. درمانگر زخم وسیله‌ی مناسب را تعیین می‌کند؛ روند آن در درمان زخم دیابتی آمده است. بعد از بسته شدن زخم، کفش و کفی مناسب، احتمال برگشت زخم را کم می‌کند.
کفش در خانه
بسیاری از زخم‌ها در خانه شروع می‌شوند: پابرهنه، با دمپایی لاانگشتی یا روی فرش. در خانه دمپایی روفرشی بسته با زیره‌ی محکم بپوشید و هرگز پابرهنه راه نروید. جوراب مناسب هم بخشی از کار است: راهنمای جوراب دیابتی.
کفش کی باید عوض شود؟
- زیره صاف یا کج ساییده شده است
- داخل کفش پاره شده یا درز آن برجسته شده
- کفی له شده و برنمی‌گردد
- روی پا جای قرمزی یا پینه‌ی تازه پیدا شده
نشانه‌های خطر
اگر بعد از پوشیدن کفش تاول، زخم، پوست کنده‌شده یا لکه‌ی خون روی جوراب دیدید، آن کفش را کنار بگذارید و زخم را در یکی دو روز نشان دهید. مراقبت روزانه از پا را در مراقبت از پای دیابتی نوشته‌ایم.
پرسش‌های پرتکرار
کفش دیابتی را از کجا بخریم؟
از فروشگاه‌های تجهیزات پزشکی یا ارتوپدی فنی. برای پای پرخطر، بهتر است اول پا معاینه شود تا نوع کفش و کفی مشخص شود.
کفش ورزشی برای دیابتی‌ها خوب است؟
کفش ورزشی پیاده‌روی که پنجه‌ی پهن، بند و زیره‌ی محکم دارد برای بسیاری از افراد دیابتی بدون تغییر شکل پا مناسب است.
کفش طبی باید چه رنگی باشد؟
رنگ کفش مهم نیست؛ رنگ روشن داخل کفش و جوراب کمک می‌کند خون یا ترشح زودتر دیده شود.
منابع
- IWGDF Guidelines 2023: Prevention of foot ulcers in persons with diabetes iwgdfguidelines.org
- NICE NG19: Diabetic foot problems, prevention and management nice.org.uk
- Diabetes UK: Taking care of your feet diabetes.org.uk
