زخم بیش از هر چیز با غذای کافی و پروتئین‌دار جوش می‌خورد؛ کنار هر وعده چیزی مثل تخم‌مرغ، ماست و پنیر، مرغ و ماهی، گوشت یا عدس و لوبیا بگذارید. بیماران زخم مزمن مثل زخم بستر یا زخم دیابتی معمولاً برای هر کیلو وزنشان روزی ۱.۲۵ تا ۱.۵ گرم پروتئین لازم دارند، مگر بیماری کلیه داشته باشند. آب کافی بنوشید و میوه و سبزی رنگی بخورید. مکمل ویتامین C، روی و آهن فقط وقتی کمک می‌کند که کمبود داشته باشید. در دوره‌ی زخم رژیم کاهش وزن سخت نگیرید.
چرا تغذیه روی زخم اثر دارد؟
برای بدن، پر کردن یک زخم مثل یک ساخت‌وساز کوچک است که مصالح می‌خواهد. بدن برای کلاژن (اسکلت بافت تازه)، رگ‌های جدید و سلول‌های دفاعی به پروتئین، انرژی و چند ویتامین و ماده‌ی معدنی نیاز دارد. وقتی غذا کم است، بدن برای تأمین انرژی عضله‌ها را می‌سوزاند و برای ترمیم چیزی نمی‌ماند. زخم بیماران سالمند، بستری، کم‌اشتها و کسانی که وزن کم کرده‌اند، به همین دلیل دیرتر خوب می‌شود. در راهنمای جهانی زخم بستر هم سنجیدن وضع غذایی بیمار و جبران کمبود پروتئین و کالری را بخشی از درمان می‌داند.
پروتئین: مهم‌ترین بخش
- چقدر: برای بیشتر بیماران زخم مزمن، حدود ۱.۲۵ تا ۱.۵ گرم به ازای هر کیلو وزن در روز. مثلاً برای فردی ۷۰ کیلویی حدود ۹۰ تا ۱۰۵ گرم. در بیماری کلیه، مقدار را پزشک تعیین می‌کند.
- از کجا: یک تخم‌مرغ حدود ۶ گرم، یک لیوان شیر یا ماست حدود ۸ گرم، یک کف دست مرغ یا ماهی حدود ۲۰ تا ۲۵ گرم، یک پیمانه حبوبات پخته حدود ۱۵ گرم.
- چطور: پروتئین را در همه‌ی وعده‌ها پخش کنید. اگر اشتها کم است، وعده‌های کوچک و بیشتر بخورید و پروتئین را اول بخورید.
- وقتی کافی نیست: مکمل‌های پروتئینی یا نوشیدنی‌های غذایی با نظر پزشک یا متخصص تغذیه.
انرژی کافی
اگر کالری کم باشد، پروتئین هم صرف انرژی می‌شود. برای بیشتر بیماران زخم مزمن، هر کیلو وزن روزانه سی تا سی‌وپنج کیلوکالری انرژی می‌خواهد. کاهش وزن ناخواسته یا شل شدن لباس‌ها را جدی بگیرید و به پزشک بگویید. کسانی که اضافه وزن دارند هم در دوره‌ی زخم باز نباید رژیم سخت بگیرند؛ کاهش وزن را آرام و بعد از بهبود دنبال کنید.
ریزمغذی‌ها: ویتامین C، روی، آهن و بقیه
- ویتامین C: برای ساختن کلاژن. مرکبات، کیوی، فلفل دلمه‌ای، گوجه، کلم. آب‌پرتقال قند را بیشتر از پرتقال بالا می‌برد؛ میوه‌ی کامل بهتر است.
- روی (زینک): برای تقسیم سلول و ایمنی. گوشت، مرغ، غذاهای دریایی، حبوبات، تخمه و مغزها. مکمل روی فقط در کمبود؛ مصرف طولانی دوز بالا باعث کمبود مس می‌شود.
- آهن: برای رساندن اکسیژن. گوشت قرمز کم‌چرب، جگر، حبوبات و سبزی برگ سبز؛ همراه ویتامین C بهتر جذب می‌شود. کم‌خونی را با آزمایش بررسی کنید.
- ویتامین A: در جگر، تخم‌مرغ، هویج و سبزی‌های نارنجی و سبز. مکمل ویتامین A بدون تجویز نخورید؛ زیادش سمی است و در بارداری خطرناک.
- آرژنین و گلوتامین: در بعضی مکمل‌های تخصصی زخم هستند و در زخم‌های فشاری شواهد محدودی دارند؛ فقط با نظر پزشک.
آب و مایعات
پوست و بافت تازه به آب نیاز دارند. روزانه حدود ۶ تا ۸ لیوان مایعات بنوشید، اگر پزشک به خاطر قلب یا کلیه محدودیتی نگذاشته است. ادرار پررنگ، خشکی دهان و سرگیجه هنگام ایستادن نشانه‌ی کم‌آبی است.
نمونه‌ی یک روز غذا برای ترمیم زخم
- صبحانه: نان سبوس‌دار، دو تخم‌مرغ یا پنیر با گردو، چای کم‌شیرین
- میان‌وعده: ماست ساده با میوه یا یک لیوان شیر
- ناهار: مرغ یا ماهی یا خوراک حبوبات، سبزی و سالاد، کمی برنج یا نان
- میان‌وعده: یک مشت مغزها و یک میوه
- شام: عدسی، کوکو یا املت با سبزی، ماست
اگر دیابت دارید
بیمار دیابتی با زخم پا نباید از ترس قند، غذا را بیش از حد کم کند. ترکیب درست (نصف بشقاب سبزی، یک‌چهارم پروتئین، یک‌چهارم نشاسته‌ی کامل) هم قند را کنترل می‌کند و هم پروتئین زخم را می‌رساند. جزئیات در تغذیه در افراد دیابتی. قند بالا خودش ترمیم را کند می‌کند؛ راه‌های کنترل در علائم قند خون بالا و راه‌های کنترل آن.
چه چیزهایی به ترمیم ضرر می‌زند؟
- سیگار و قلیان، که خون‌رسانی را کم می‌کنند
- الکل
- نوشیدنی‌های شیرین و فست‌فود که جای غذای پروتئین‌دار را می‌گیرند
- رژیم‌های سخت و حذف یک گروه کامل غذایی
کی کمک بگیریم؟
اگر بیمار در یک ماه اخیر بی‌دلیل وزن کم کرده، کمتر از نصف غذایش را می‌خورد، مشکل جویدن یا بلع دارد، یا زخم بستر و زخم دیابتی بعد از چند هفته پیشرفتی ندارد، از پزشک بخواهید تغذیه ارزیابی شود. خوراکی‌ای که جای بخیه را «پاک کند» وجود ندارد؛ برای جای زخم از بین بردن جای بخیه را بخوانید. مراحل ترمیم را در مراحل بهبود زخم نوشته‌ایم.
پرسش‌های پرتکرار
برای زخم چه بخوریم که زود خوب شود؟
غذای پروتئین‌دار در هر وعده، میوه و سبزی رنگی و آب کافی. غذای معجزه‌گر وجود ندارد؛ کمبود را جبران کنید.
قرص ویتامین C زخم را زودتر خوب می‌کند؟
فقط اگر کمبود داشته باشید. با غذای کافی، مکمل اضافه فایده‌ی ثابت‌شده‌ای ندارد.
تخم‌مرغ برای زخم خوب است؟
بله، منبع ارزان و خوب پروتئین است. مگر پزشک به خاطر بیماری خاصی محدود کرده باشد.
منابع
- NPIAP/EPUAP/PPPIA: Prevention and Treatment of Pressure Ulcers/Injuries, نوترکیبی و تغذیه (۲۰۱۹) npiap.com
- ESPEN guideline on clinical nutrition and hydration in geriatrics (۲۰۲۲) espen.org
- NIH Office of Dietary Supplements: Zinc, fact sheet ods.od.nih.gov
