برای درد نوروپاتی دیابتی (سوزش، گزگز، برق‌گرفتگی و درد شبانه‌ی پا)، راهنماهای بین‌المللی سه گروه دارو را به عنوان درمان اول پیشنهاد می‌کنند: پرگابالین یا گاباپنتین، دولوکستین (یا ونلافاکسین) و داروهای سه‌حلقه‌ای مثل آمی‌تریپتیلین. مسکن‌هایی مثل استامینوفن و ایبوپروفن روی درد عصبی اثر کمی دارند. ویتامین B12 فقط وقتی کمک می‌کند که کمبود داشته باشید (کمبودی که با مصرف طولانی متفورمین شایع است). ویتامین B6 در دوز بالا خودش به عصب آسیب می‌زند. هیچ‌کدام عصب آسیب‌دیده را کامل برنمی‌گردانند؛ کنترل قند مهم‌ترین کار برای جلوگیری از پیشرفت است.
نوروپاتی دیابتی چیست؟
نوروپاتی یعنی آسیب عصب‌های محیطی. در دیابت، قند بالای چندساله اول عصب‌های بلند پا را درگیر می‌کند: از نوک انگشتان شروع می‌شود و آرام بالا می‌آید. دو چهره دارد که می‌توانند با هم باشند:
- نوروپاتی دردناک: سوزش، گزگز، سوزن‌سوزن شدن، درد تیز و شبانه.
- نوروپاتی بی‌حس: کم شدن حس درد، گرما و فشار؛ همان چیزی که زخم پای دیابتی را ممکن می‌کند.
درمان کلی نوروپاتی و روش‌های غیردارویی را در درمان نوروپاتی دیابتی نوشته‌ایم. اینجا فقط داروها و ویتامین‌ها را بررسی می‌کنیم.
داروهای اصلی درد نوروپاتی
پرگابالین و گاباپنتین
این داروها که در اصل برای تشنج ساخته شدند، پیام‌های درد را در عصب‌های آسیب‌دیده آرام می‌کنند. اثرشان در چند روز تا چند هفته معلوم می‌شود و دوز آرام بالا برده می‌شود. عوارض شایع: خواب‌آلودگی، سرگیجه، ورم پاها و افزایش وزن. در بیماری کلیه دوز باید کم شود. ناگهان قطع نشوند.
دولوکستین و ونلافاکسین
از داروهای ضدافسردگی که مسیر درد را در نخاع و مغز تغییر می‌دهند؛ برای درد عصبی حتی در کسی که افسرده نیست اثر دارند. عوارض: تهوع، خشکی دهان، تعریق، بی‌خوابی یا خواب‌آلودگی. با بعضی داروهای دیگر تداخل دارند.
آمی‌تریپتیلین و نورتریپتیلین
داروهای قدیمی و ارزان که معمولاً با دوز کم شب‌ها تجویز می‌شوند و به خواب هم کمک می‌کنند. در سالمندان، بیماران قلبی و کسانی که فشار چشم یا مشکل پروستات دارند با احتیاط مصرف می‌شوند.
داروهای دیگر
- کرم یا چسب کپسایسین (از فلفل): برای درد موضعی پا.
- ترکیب دو دارو از گروه‌های بالا وقتی یکی به‌تنهایی کافی نیست.
- مسکن‌های مخدر مثل ترامادول، به خاطر خطر وابستگی، توصیه نمی‌شوند یا فقط کوتاه‌مدت.
هدف دارو معمولاً کم کردن درد به اندازه‌ای است که خواب و کار روزانه ممکن شود، نه صفر کردن آن.
ویتامین‌ها و مکمل‌ها
| مکمل | شواهد | نکته |
|---|---|---|
| ویتامین B12 | فقط اگر کمبود باشد | با متفورمین طولانی کمبود شایع است؛ آزمایش بدهید |
| ویتامین B1 و B6 | ضعیف | B6 بیش از حدود ۵۰ تا ۱۰۰ میلی‌گرم در روز، به عصب آسیب می‌زند |
| آلفالیپوئیک اسید | متوسط تا ضعیف | در بعضی مطالعات درد را کمی کم کرده |
| ویتامین D | فقط در کمبود | در کمبود شدید جبران کنید |
| مکمل‌های ترکیبی «مخصوص عصب» | ضعیف | گران‌اند و معمولاً B6 زیاد دارند |
ویتامین B12 و متفورمین
متفورمین، رایج‌ترین قرص دیابت، با مصرف چندساله می‌تواند جذب B12 را کم کند. کمبود B12 خودش علائمی شبیه نوروپاتی دیابتی می‌دهد. انجمن دیابت آمریکا سنجش دوره‌ای B12 را در کسانی که متفورمین طولانی مصرف می‌کنند، به‌خصوص اگر نوروپاتی دارند، توصیه می‌کند. اگر کمبود باشد، جبران آن علائم را بهتر می‌کند؛ اگر نباشد، B12 اضافه فایده‌ای ندارد.
مراقب B6 باشید
بسیاری از قرص‌های «تقویت اعصاب» مقدار زیادی ویتامین B6 دارند. B6 بیش از نیاز، در مصرف طولانی، خودش باعث گزگز و بی‌حسی دست و پا می‌شود؛ یعنی همان چیزی که قرار بود درمان کند. پیش از خرید مکمل، برچسب آن را به پزشک یا داروساز نشان دهید.
کارهایی که بیشتر از دارو کمک می‌کنند
- کنترل قند: پیشرفت نوروپاتی را کند می‌کند، به‌خصوص در دیابت نوع ۱.
- کنار گذاشتن سیگار و الکل.
- کنترل فشار خون و چربی خون.
- ورزش منظم: پیاده‌روی و تمرین‌های پا؛ ببینید نرمش پای دیابتی.
- مراقبت روزانه از پا: چون پای بی‌حس زخم را حس نمی‌کند؛ مراقبت از پای دیابتی.
کی به پزشک مراجعه کنیم؟
- درد پا خواب را مختل کرده یا با داروی فعلی کنترل نمی‌شود.
- ضعف عضله‌ها، افتادن پا یا زمین خوردن مکرر.
- سرگیجه هنگام ایستادن، اسهال یا یبوست شدید، مشکل ادرار (نوروپاتی خودکار).
- هر زخم، تاول یا سوختگی روی پای بی‌حس: در یکی دو روز. زخم پای دیابتی چیست را ببینید. پای داغ، قرمز و ورم‌کرده‌ی بدون زخم هم ممکن است پای شارکو باشد و باید زود دیده شود.
پرسش‌های پرتکرار
بهترین قرص برای درمان نوروپاتی چیست؟
یک «بهترین» برای همه نیست. پرگابالین، گاباپنتین، دولوکستین و آمی‌تریپتیلین اثر نزدیک به هم دارند؛ پزشک بر اساس بیماری‌های دیگر، عوارض و قیمت انتخاب می‌کند.
نوروپاتی دیابتی خوب می‌شود؟
عصب‌های آسیب‌دیده معمولاً کامل برنمی‌گردند، ولی درد را می‌شود کنترل کرد و با کنترل قند، پیشرفت آن را کند.
آمپول B12 بزنم؟
فقط اگر آزمایش کمبود نشان دهد و پزشک تجویز کند.
منابع
- ADA Standards of Care in Diabetes 2025, Section 12: Retinopathy, Neuropathy, and Foot Care diabetesjournals.org
- NICE CG173: Neuropathic pain in adults, pharmacological management nice.org.uk
- Pop-Busui و همکاران (۲۰۱۷): Diabetic Neuropathy, a Position Statement by the American Diabetes Association diabetesjournals.org
- NIH Office of Dietary Supplements: Vitamin B6, Health Professional Fact Sheet ods.od.nih.gov
