جای سوختگی را همان لحظه بیست دقیقه زیر شیر آب خنک نگه دارید (یخ نه)، بعد با صابون ملایم تمیزش کنید و با گاز استریل غیرچسبان یا سلفون تمیز بپوشانید. پماد زینک، خمیردندان، روغن و سیب‌زمینی نزنید. اگر وسط سوختگی سفید، خاکستری یا چرم‌مانند است، تاولش از کف دست بیمار بزرگ‌تر است یا بیمار دیابت دارد، زخم را در یکی دو روز اول به کلینیک یا پزشک نشان دهید.
چرا سوختگی اگزوز عمیق‌تر از ظاهرش است؟
بدنه‌ی اگزوز موتور بعد از چند دقیقه رانندگی به چند صد درجه می‌رسد. پوست اگر حتی یک لحظه به آن بچسبد، گرما به لایه‌های پایین‌تر پوست می‌رسد. برای همین بسیاری از این سوختگی‌ها روز اول کوچک و کم‌درد به نظر می‌آیند، ولی چند روز بعد وسطشان سفید یا زرد و سفت می‌شود و ماه‌ها طول می‌کشد تا ببندند.
در بیشتر موتورها اگزوز سمت راست است و شایع‌ترین جای سوختگی، داخل ساق پای راست است؛ معمولاً موقع پیاده شدن یا وقتی ترک‌نشین پایش را روی اگزوز می‌گذارد. کودکان هم با دست زدن به اگزوز موتورِ پارک‌شده می‌سوزند.
کمک اولیه در چند دقیقه‌ی اول
- جای سوختگی را بیست دقیقه کامل زیر شیر آب خنک نگه دارید. یخ و آب یخ‌زده خودشان پوست را زخمی‌تر می‌کنند.
- شلوار و جوراب را اگر به زخم نچسبیده درآورید؛ اگر چسبیده، دورش را قیچی کنید و نکشید.
- بعد از خنک شدن، دوده و روغن اگزوز را با صابون ملایم و آب ولرم از دور زخم پاک کنید.
- روی زخم گاز استریل غیرچسبان یا یک لایه سلفون تمیز بگذارید. پنبه و دستمال کاغذی نگذارید، چون پرز آن در زخم می‌ماند.
- برای درد، اگر منعی ندارید، استامینوفن یا ایبوپروفن کمک می‌کند.
- اگر واکسن کزاز شما بیش از ده سال است تمدید نشده، همان روز یادآور بزنید.
این‌ها را روی سوختگی نزنید
- پماد زینک (زینک اکساید)، خمیردندان، کره، روغن، ماست، سیب‌زمینی خام یا تخم‌مرغ
- پودر، زردچوبه، قهوه و هر چیز خشک دیگر
- الکل و آب‌اکسیژنه
هیچ‌کدام سوختگی را درمان نمی‌کند. بعضی گرما را در پوست حبس می‌کنند، بعضی میکروب به زخم می‌برند و بعضی لایه‌ای روی آن می‌سازند که بعداً با درد شسته می‌شود و نمی‌گذارد درمانگر عمق زخم را ببیند.
پماد زینک برای سوختگی اگزوز خوب است؟
نه. پماد زینک یک کرم محافظ پوست سالم است؛ برای سوختگی پوشک بچه و حفظ پوست دور زخم ساخته شده، نه برای درمان خود سوختگی. روی سوختگی باز یا تاول ترکیده، لایه‌ی سفید و خمیری آن روی زخم می‌ماند، هر بار شستن آن درد دارد و رنگ و عمق زخم را پنهان می‌کند. پژوهشی هم نشان نداده که زینک سوختگی را زودتر خوب کند.
پس چه پمادی بزنیم؟
پماد معجزه‌گری برای سوختگی اگزوز وجود ندارد. مهم‌تر از نوع پماد، این است که زخم تمیز و کمی مرطوب بماند و پانسمان به آن نچسبد:
- برای سوختگی سطحی کوچک (قرمز، تاول کوچک، دردناک)، یک لایه‌ی نازک وازلین ساده زیر گاز غیرچسبان کافی است.
- عسل طبی استریل (نه عسل خوراکی) در پژوهش‌ها برای سوختگی‌های سطحی و نیمه‌عمیق نتیجه‌ی خوبی داشته است. استفاده از آن را با پزشک یا درمانگر زخم هماهنگ کنید.
- پماد سیلور سولفادیازین (سیلور) هنوز زیاد تجویز می‌شود، اما مرور مطالعات کاکرین نشان داد سوختگی‌های سطحی با آن دیرتر از پانسمان‌های دیگر جوش می‌خورند. برای سوختگی عمیق، انتخاب با پزشک است.
- پماد آنتی‌بیوتیک را فقط با تجویز پزشک بزنید.
- بتادین را روی سوختگی تازه نریزید؛ کاربرد درست آن را در بتادین برای سوختگی نوشته‌ایم.
سوختگی اگزوز چند درجه است؟
اینکه زخم زیاد درد نمی‌کند، لزوماً یعنی سطحی است؟ نه. وقتی گرما عصب‌های پوست را هم از کار بیندازد، سوختگی عمیق کم‌درد می‌شود. سوختگی‌ای که وسطش سفید، خاکستری، قهوه‌ای یا چرم‌مانند است و با فشار انگشت رنگش برنمی‌گردد، عمیق است و باید معاینه شود.
تاول سوختگی اگزوز را بترکانیم؟
تاول کوچک و سالم را نترکانید؛ پوست تاول بهترین پوشش طبیعی زخم است. اگر تاول بزرگ است، خودبه‌خود ترکیده، مایعش کدر یا خونی شده یا روی مفصل است و با راه رفتن پاره می‌شود، آن را در کلینیک باز و پانسمان کنند. با سوزن خیاطی در خانه آن را باز نکنید.
مراقبت روزانه در خانه
- هر روز یا هر دو روز (طبق دستور درمانگر) پانسمان را عوض کنید. اگر گاز چسبیده، آن را با آب ولرم خیس کنید تا جدا شود.
- زخم را با آب ولرم و صابون ملایم یا سرم شست‌وشو بشویید و آرام خشک کنید.
- پا را هنگام نشستن بالا بگذارید تا ورم کمتر شود.
- زخم را از گرد و خاک و آفتاب دور نگه دارید.
- سیگار نکشید؛ خون‌رسانی به زخم را کم می‌کند.
سوختگی سطحی معمولاً در ۱۰ تا ۱۴ روز با پوست تازه‌ی صورتی پوشیده می‌شود. اگر بعد از دو هفته هنوز بخش زیادی از زخم باز است، احتمالاً عمیق‌تر از سطحی بوده و باید دیده شود. زخمی که تا روز بیست‌ویکم هنوز باز باشد، معمولاً جای برجسته به جا می‌گذارد و گاهی باید برای پیوند پوست بررسی شود.
چه زمانی باید سوختگی را نشان داد؟
همان روز به اورژانس یا مرکز سوختگی بروید اگر سوختگی بزرگ و عمیق است، دور تا دور ساق را گرفته، بیمار کودک کم‌سن است یا حال عمومی‌اش بد است (تب، گیجی، استفراغ).
در این موارد در یکی دو روز اول به کلینیک زخم یا پزشک مراجعه کنید:
- وسعت سوختگی بیشتر از کف دست و انگشتان خود بیمار است
- وسط زخم سفید، خاکستری، زرد یا چرم‌مانند است
- سوختگی روی پا، مچ، زانو یا انگشتان است
- بیمار دیابت، مشکل گردش خون، بیماری کلیه یا ضعف ایمنی دارد. بی‌حسی پا در دیابت باعث می‌شود سوختگی دیر دیده شود؛ در سوختگی با بخاری و وسایل گرمایشی در افراد دیابتی بیشتر توضیح داده‌ایم.
- نشانه‌های عفونت: درد بیشتر بعد از روز سوم، قرمزی رو به گسترش دور زخم، ترشح چرکی یا بدبو، تب
- زخم بعد از دو هفته هنوز بسته نشده است
در کلینیک زخم اراک سوختگی‌های اگزوز را با شست‌وشو، برداشتن بافت مرده (دبریدمان) و پانسمان‌های نوین درمان می‌کنیم و اگر زخم نیاز به پیوند داشته باشد، بیمار را به جراح ارجاع می‌دهیم؛ روند کامل در درمان زخم سوختگی آمده است. عکس زخم را هم می‌توانید از راه فرم مشاوره بفرستید.
جای سوختگی اگزوز می‌ماند؟
سوختگی سطحی که زود ببندد معمولاً فقط تغییر رنگ گذرا به جا می‌گذارد. سوختگی عمیق اغلب جای زخم می‌گذارد. برای کم کردن آن:
- پوست تازه را تا یک سال از آفتاب بپوشانید یا ضدآفتاب بزنید؛ وگرنه تیره می‌ماند.
- وقتی زخم کامل بسته شد، روزی دو سه بار پوست تازه را با یک کرم ساده و بدون عطر ماساژ دهید.
- اگر جای زخم برآمده و سفت شد، چسب یا ژل سیلیکونی چند ماهه کمک می‌کند.
روش‌های بیشتر را در از بین بردن جای بخیه و زخم بخوانید.
پیشگیری از سوختگی با اگزوز
- همیشه از سمتی که اگزوز نیست سوار و پیاده شوید و این را به ترک‌نشین هم بگویید.
- با شلوارک یا دامن کوتاه سوار موتور نشوید.
- اگر محافظ حرارتی اگزوز شکسته یا افتاده، آن را تعمیر کنید.
- موتور را جایی پارک کنید که دست کودکان به اگزوز نرسد؛ اگزوز تا مدتی بعد از خاموش شدن هم داغ است.
پرسش‌های پرتکرار
سوختگی با اگزوز چند روزه خوب می‌شود؟
سوختگی سطحی حدود ۱۰ تا ۱۴ روز. سوختگی عمیق‌تر چند هفته تا چند ماه طول می‌کشد و بعضی وقت‌ها جز با پیوند بسته نمی‌شود.
می‌توانم سوختگی را باز بگذارم تا هوا بخورد؟
نه. زخم خشک دیرتر جوش می‌خورد و بیشتر آلوده می‌شود. زخم را با پانسمان غیرچسبان بپوشانید و کمی مرطوب نگه دارید.
روی سوختگی اگزوز حمام بروم؟
دوش کوتاه با آب ولرم اشکالی ندارد و به تمیز ماندن زخم کمک می‌کند. زخم را در وان یا آب استخر نگذارید و بعد از حمام پانسمان تازه بگذارید.
پماد سوختگی بزنم یا نه؟
برای سوختگی سطحی کوچک، وازلین ساده زیر گاز غیرچسبان کافی است. برای سوختگی عمیق یا عفونی، پماد و پانسمان را درمانگر بعد از دیدن زخم انتخاب می‌کند.
منابع
- NHS: Burns and scalds, treatment nhs.uk
- WHO: Burns, fact sheet who.int
- Cochrane (Jull و همکاران، ۲۰۱۵): Honey as a topical treatment for wounds cochranelibrary.com
- Cochrane (Wasiak و همکاران، ۲۰۱۳): Dressings for superficial and partial thickness burns cochranelibrary.com
- ISBI Practice Guidelines for Burn Care, Part 2 (۲۰۱۸) doi.org
