مراحل بهبود زخم: چهار مرحله‌ی ترمیم و نشانه‌های هر کدام

۱. بند آمدن خون (هموستاز)

چند ثانیه بعد از بریدن پوست، دیواره‌ی رگ‌های ریز جمع می‌شود و پلاکت‌ها (ذره‌های کوچک خون که کارشان بستن رگ است) روی محل پارگی جمع می‌شوند. رشته‌های فیبرین روی آن‌ها شبکه‌ای می‌سازند و لخته درست می‌شود. لخته هم خون‌ریزی را بند می‌آورد و هم مثل یک داربست موقت، جای کار سلول‌های بعدی است. پلاکت‌ها موادی آزاد می‌کنند که سلول‌های ایمنی را به زخم فرا می‌خوانند.

چه کنیم: چند دقیقه فشار مستقیم با گاز تمیز. اگر خون‌ریزی با ۱۰ دقیقه فشار بند نیامد، یا خون جهنده است، زخم باید فوری دیده شود.

۲. التهاب (پاک‌سازی)

در چند روز اول، سلول‌های دفاعی بدن به محل آسیب هجوم می‌آورند، میکروب‌ها و بافت‌های مرده را می‌خورند و مواد محرک رشد را آزاد می‌کنند. قرمزی، ورم، گرمی و درد خفیف دور زخم در این روزها نشانه‌ی کار درست بدن است، نه عفونت.

چه کنیم: کاری جز پوشاندن زخم با پانسمان تمیز لازم نیست. قرمزی طبیعی از روز سوم به بعد کم‌کم فروکش می‌کند.

کی نگران شویم: اگر بعد از روز سوم تا پنجم، قرمزی به‌جای کم شدن پخش می‌شود، درد بیشتر می‌شود، ترشح چرکی یا بوی بد می‌آید یا تب دارید، التهاب طبیعی به عفونت تبدیل شده است. نشانه‌های عفونت را در درمان زخم عفونی ببینید.

۳. ساخت بافت تازه (تکثیر)

از حدود روز سوم، سلول‌هایی به نام فیبروبلاست کلاژن می‌سازند؛ پروتئینی که اسکلت بافت تازه است. رگ‌های خونی کوچک تازه رشد می‌کنند. ته زخم با «بافت گرانوله» پر می‌شود: صورتی یا قرمز روشن، مرطوب و دانه‌دانه، که با لمس آرام کمی خون می‌آید. هم‌زمان لبه‌های زخم به هم نزدیک می‌شوند و سلول‌های پوست از کناره‌ها روی زخم می‌خزند.

چه کنیم: زخم را کمی مرطوب نگه دارید (نه خیس، نه خشک)، پانسمانی بگذارید که به بافت تازه نچسبد و به آن ضربه و فشار نرسد. پروتئین کافی بخورید؛ در تغذیه برای بهبود زخم توضیح داده‌ایم.

کی نگران شویم: ته زخم زرد، خاکستری یا سیاه مانده، بافت آن رنگ‌پریده و خشک است، یا بافت صورتی از لبه‌ی پوست بیرون زده و برآمده شده است.

۴. بازسازی (بلوغ)

بسته شدن پوست، پایان کار نیست. در ماه‌های بعد، کلاژن‌های اولیه که نامنظم بودند جای خود را به رشته‌های محکم‌تر می‌دهند. جای زخم اول صورتی و کمی برآمده است و آرام‌آرام صاف‌تر و کم‌رنگ‌تر می‌شود. پوستی که ترمیم شده، حتی ماه‌ها بعد هم به محکمی پوست دست‌نخورده نمی‌رسد و در بهترین حالت به حدود چهار پنجم آن می‌رسد.

چه کنیم: جای زخم را از آفتاب بپوشانید، با کرم ساده ماساژ دهید و اگر برجسته شد، سیلیکون به کار ببرید. روش‌ها را در از بین بردن جای بخیه و زخم نوشته‌ایم.

زخم کی گیر می‌کند؟ (زخم مزمن)

زخمی که بعد از چهار هفته با درمان درست بسته نشده، «زخم مزمن» حساب می‌شود (فرق زخم حاد و مزمن را در انواع زخم ببینید). در این زخم‌ها بدن مدام در حال پاک‌سازی است و نوبت ساختن بافت تازه نمی‌رسد. علت اغلب یکی از این‌هاست و تا برطرف نشود، هیچ پماد و پانسمانی زخم را نمی‌بندد:

• فشار یا مالش مداوم: زخم بستر، زخم کف پای دیابتی. تا فشار برداشته نشود زخم باز می‌ماند.
• خون‌رسانی کم: تنگی سرخرگ پا، سیگار. زخم رنگ‌پریده و سرد است.
• فشار سیاهرگی و ورم: زخم مچ پا در واریس. بدون جوراب یا باند فشاری خوب نمی‌شود. توضیح در درمان زخم عروقی.
• عفونت و بافت مرده: بافت زرد یا سیاه که باید برداشته شود.
• قند بالا: در دیابت هر سه مرحله کند می‌شود.
• سوءتغذیه، سن بالا، داروهایی مثل کورتون و شیمی‌درمانی.

چه چیزهایی ترمیم را کند می‌کند؟

• خشک گذاشتن زخم «تا هوا بخورد»: پوست تازه روی سطح خشک دیرتر می‌خزد.
• ضدعفونی‌کننده‌های تند هر روزه مثل الکل و آب‌اکسیژنه که بافت تازه را هم می‌کشند.
• کندن دلمه و دستکاری زخم.
• سیگار و قلیان.
• بی‌خوابی و استرس طولانی.

پرسش‌های پرتکرار

منابع

1. StatPearls: Wound Healing Phases (به‌روزرسانی ۲۰۲۳) ncbi.nlm.nih.gov
2. WUWHS: Principles of best practice, wound exudate and the role of dressings woundsinternational.com
3. NICE: Chronic wounds, advanced wound dressings and antimicrobial dressings (ESMPB2) nice.org.uk