ادرار سوختگی بزرگسالان (درماتیت ناشی از بی‌اختیاری) با سه کار ساده بهتر می‌شود: پوشک را به‌محض خیس یا کثیف شدن عوض کنید، پوست را با آب ولرم یا شوینده‌ی ملایم بدون مالش تمیز و با ضربه‌های آرام خشک کنید، و بعد یک لایه کرم محافظ مثل کرم‌های زینک‌دار (زینک اکساید) یا اسپری‌های محافظ سیلیکونی بزنید. اگر لکه‌های قرمز ریز در اطراف ناحیه، زخم باز یا بوی بد دیدید، یا بعد از چند روز بهتر نشد، پوست باید معاینه شود.
ادرار سوختگی چیست و چرا ایجاد می‌شود؟
وقتی پوست ساعت‌ها با ادرار یا مدفوع خیس بماند، لایه‌ی محافظ آن نرم و شکننده می‌شود. آمونیاک ادرار و آنزیم‌های مدفوع، به‌خصوص مدفوع شل، پوست را می‌سوزانند. مالش پوشک و ملحفه هم روی این پوست ضعیف زخم ریز درست می‌کند. نام پزشکی آن «درماتیت ناشی از بی‌اختیاری» است و در بیماران سالمند، بستری و کسانی که سکته یا آسیب نخاعی داشته‌اند بسیار شایع است.
پوست ملتهب کشاله‌ی ران، لای باسن و اطراف مقعد قرمز، براق و گاهی ترشح‌دار می‌شود و بیمار با هر تعویض پوشک درد می‌کشد.
فرق ادرار سوختگی با زخم بستر
این دو اغلب کنار هم دیده می‌شوند و پوستی که با ادرار سوخته، زودتر زخم بستر می‌گیرد. اما درمانشان یکی نیست: ادرار سوختگی با محافظت از پوست بهتر می‌شود، زخم بستر با برداشتن فشار. اگر وسط ناحیه‌ی قرمز، درست روی دنبالچه یا استخوان لگن، زخم عمیق‌تر یا تیره دیدید، احتمالاً زخم بستر هم هست؛ درمان زخم بستر را بخوانید.
مراقبت روزانه از پوست بیمار پوشکی
۱. تعویض به‌موقع پوشک
پوشک را با برنامه‌ی ساعتی عوض نکنید؛ هر بار که خیس یا کثیف شد عوض کنید. در عمل برای بیشتر بیماران یعنی دست‌کم روزی ۵ تا ۶ بار و بعد از هر بار مدفوع. پوشک بزرگسال با جذب بالا و رویه‌ی قابل‌تنفس انتخاب کنید و دو پوشک را روی هم نبندید؛ لایه‌ی اضافه رطوبت و گرما را در پوست حبس می‌کند.
۲. شست‌وشوی ملایم
- با آب ولرم و یک شوینده‌ی ملایم بدون عطر، یا دستمال‌های مخصوص پاک‌کننده‌ی پوست بیمار، تمیز کنید.
- صابون معمولی و الکلی پوست را خشک و قلیایی می‌کند؛ از آن پرهیز کنید.
- پوست را نسابید. با حرکت آرام یا فشار ملایم پارچه‌ی نرم تمیز کنید.
- با ضربه‌های آرام حوله‌ی نرم خشک کنید، به‌خصوص لای چین‌های پوست.
۳. کرم یا اسپری محافظ
کرم محافظ لایه‌ای روی پوست می‌سازد که ادرار و مدفوع مستقیم به آن نرسد. این‌ها در داروخانه‌ها رایج‌اند:
- کرم‌های زینک‌دار (زینک اکساید) مثل سودوکرم و پمادهای زینک: لایه‌ی سفید و محکم می‌سازند و برای پوستی که قرمز شده مناسب‌اند. لایه‌ی نازک کافی است و لازم نیست هر بار تا آخر پاک شود؛ فقط بخش کثیف را بردارید.
- کرم‌ها و اسپری‌های سیلیکونی (دایمتیکون) و فیلم‌های محافظ بدون الکل: شفاف‌اند و می‌گذارند پوست دیده شود.
- وازلین برای پوستی که هنوز سالم است و فقط می‌خواهید آن را محافظت کنید.
روی پوستی که زخم باز دارد، کرم را با درمانگر انتخاب کنید. پودر بچه و نشاسته روی پوست ملتهب خمیر می‌شوند و در چین‌ها می‌مانند؛ نزنید.
ادرار سوختگی شدید: کی قارچ یا عفونت اضافه شده؟
- قارچ (کاندیدا): قرمزی پررنگ و براق با جوش‌ها یا لکه‌های قرمز کوچک جدا از هم در حاشیه، اغلب در چین کشاله‌ی ران. با کرم محافظ تنها خوب نمی‌شود و کرم ضدقارچ لازم دارد که پزشک تجویز می‌کند.
- عفونت باکتریایی: ترشح زرد یا چرکی، دلمه‌ی عسلی، بوی بد یا تب.
- زخم باز و خون‌ریزی: پوست کنده شده و پوست زیرین خیس و دردناک است.
در این حالت‌ها کرم پشت کرم عوض نکنید. یک عکس واضح از ناحیه بگیرید و برای پزشک یا کلینیک بفرستید تا درمان درست شروع شود.
درباره‌ی سوند ادراری
گاهی همراهان می‌پرسند برای خوب شدن پوست سوند (کاتتر) بگذارند؟ سوند داخلی (فولی) خطر عفونت ادراری را بالا می‌برد و فقط به دستور پزشک و برای مدت مشخص گذاشته می‌شود. برای بعضی آقایان، سوند خارجی (کاندوم‌کاتتر) گزینه‌ی کم‌خطرتری است. تصمیم آن با پزشک معالج است.
علت بی‌اختیاری را هم ببینید
گاهی بی‌اختیاری علت قابل‌درمان دارد: عفونت ادراری، یبوست شدید، داروهای ادرارآور یا اسهال. اگر بی‌اختیاری تازه شروع شده یا مدفوع شل چند روز ادامه دارد، به پزشک بگویید؛ تا وقتی اسهال درمان نشود، پوست خوب نمی‌شود.
نکته‌های دیگر برای بیمار بستری
- ملحفه‌ی زیر بیمار نخی، صاف و بدون چروک باشد و یک زیرانداز نازک زیر باسن بیندازید.
- بیمار را مرتب جابه‌جا کنید و تشک مواجِ درست‌تنظیم‌شده به کار ببرید؛ روش آن را در تنظیم درجه تشک مواج نوشته‌ایم.
- آب کافی بدهید (اگر پزشک محدود نکرده). ادرار غلیظ پوست را بیشتر می‌سوزاند.
- هر روز پوست کشاله، باسن، دنبالچه و پاشنه‌ها را نگاه کنید.
مراقبت‌های کامل روزانه، از جابه‌جایی تا پیشگیری از افتادگی پا، در مراقبت از بیمار در بستر آمده است.
پرسش‌های پرتکرار
بهترین پماد برای ادرار سوختگی بزرگسالان چیست؟
برای قرمزی بدون زخم، یک کرم محافظ زینک‌دار یا سیلیکونی همراه با تعویض به‌موقع پوشک. اگر لکه‌های ریز قرمز (قارچ) یا زخم باز هست، پماد را پزشک انتخاب می‌کند.
ادرار سوختگی چند روزه خوب می‌شود؟
با مراقبت درست معمولاً در چند روز تا یک هفته بهتر می‌شود. اگر بعد از سه چهار روز بهتر نشد یا بدتر شد، معاینه لازم است.
پوشک را برداریم تا پوست هوا بخورد؟
چند دقیقه باز گذاشتن پوست بعد از شست‌وشو و پیش از کرم اشکالی ندارد. مهم‌تر از آن تعویض به‌موقع و محافظت از پوست است.
روغن یا پودر بچه بزنیم؟
پودر روی پوست ملتهب نه. روغن‌های معطر هم ممکن است پوست را تحریک کنند. کرم محافظ ساده بهتر است.
منابع
- Beeckman و همکاران: Proceedings of the Global IAD Expert Panel (۲۰۱۵) woundsinternational.com
- Cochrane (Beeckman و همکاران، ۲۰۱۶): Interventions for preventing and treating incontinence-associated dermatitis in adults cochranelibrary.com
- NPIAP/EPUAP/PPPIA: Prevention and Treatment of Pressure Ulcers/Injuries (۲۰۱۹) npiap.com
