درجه‌ی تشک مواج را اول روی عدد وزن بیمار بگذارید (اگر پمپ بر حسب کیلوگرم مدرج است) یا روی وسط محدوده (اگر ۱ تا ۱۰ یا Min تا Max دارد). بعد وقتی بیمار دراز کشیده، دستتان را کف‌دست‌رو به بالا زیر سلولی که در آن لحظه خالی است، درست زیر باسن یا کتف ببرید: باید به اندازه‌ی سه انگشت خود بیمار فاصله باشد. اگر دستتان به تخت می‌خورد، درجه را بالا ببرید؛ اگر فاصله خیلی بیشتر است و بیمار روی تشک «سوار» است، پایین بیاورید.
تشک مواج چطور از زخم بستر پیشگیری می‌کند؟
تشک مواج از ردیف‌های سلول هوا ساخته شده که یک‌درمیان پر و خالی می‌شوند. هر چند دقیقه، نقطه‌ای از بدن که روی سلول پر بود روی سلول خالی می‌افتد و خون دوباره به پوست آن برمی‌گردد. زخم بستر وقتی شروع می‌شود که پوست روی استخوان (باسن، دنبالچه، پاشنه، کتف) ساعت‌ها بدون این استراحت زیر فشار بماند. علت‌ها و مرحله‌های زخم بستر را در چرا زخم بستر ایجاد می‌شود خوانده‌اید.
اما تشک مواج جای جابه‌جا کردن بیمار را نمی‌گیرد. راهنمای بین‌المللی زخم فشاری (NPIAP/EPUAP) هم می‌گوید تغییر وضعیت بیمار باید با هر تشکی ادامه پیدا کند؛ فقط فاصله‌ی آن را درمانگر با توجه به پوست و حال بیمار تعیین می‌کند.
انواع تشک مواج: سلولی یا تخم‌مرغی؟
| ویژگی | تشک سلولی (لوله‌ای) | تشک تخم‌مرغی (حبابی) |
|---|---|---|
| ساختار | لوله‌های هوای جدا و بلند | حباب‌های کوچک به هم پیوسته |
| کاهش فشار | بیشتر | کمتر |
| برای چه بیماری | بیمار کاملاً بستری، زخم بستر یا خطر بالا | بیماری که کمی جابه‌جا می‌شود و خطر کمتری دارد |
| پنچری | فقط همان سلول عوض می‌شود | معمولاً کل تشک |
در کلینیک برای بیماری که تمام روز در بستر است یا همین حالا زخم بستر دارد، تشک سلولی را ترجیح می‌دهیم. تشک تخم‌مرغی برای پیشگیری در بیماری که هنوز می‌نشیند و راه می‌رود مناسب‌تر است.
نصب درست تشک مواج
- تشک را روی تشک معمولی سفت یا روی خود تخت بیمارستانی بگذارید. اگر زیر آن تشک نرم یا فنری باشد، موج‌ها در نرمی زیر گم می‌شوند و فشار کم نمی‌شود.
- اگر بیمار روی زمین است، زیر تشک مواج یک پتوی تا شده کافی است؛ تشک پشمی ضخیم نگذارید.
- لوله‌های هوا را طوری بکشید که زیر چرخ تخت یا پای بیمار تا نشوند.
- پمپ را بیرون از تخت آویزان یا روی زمین صاف بگذارید، نه زیر پتو.
- سمتی از تشک که لوله‌ها به آن وصل می‌شوند، معمولاً پایین پای بیمار است. دفترچه‌ی تشک را نگه دارید؛ جهت درست روی آن کشیده شده است.
- بعد از روشن کردن، حدود ۲۰ تا ۳۰ دقیقه صبر کنید تا همه‌ی سلول‌ها پر شوند، بعد بیمار را روی آن بخوابانید.
روی تشک مواج و زیر بیمار چه بیندازیم؟
فقط یک ملحفه‌ی نخی نازک که شل کشیده شده باشد، و اگر لازم است یک زیرانداز یک‌بارمصرف نازک زیر باسن. پتو، حوله‌ی تا شده، تشک فوم یا چند لایه زیرانداز روی تشک مواج اثر آن را از بین می‌برد. ملحفه را محکم زیر تشک نکشید؛ ملحفه‌ی کشیده مثل یک سطح سفت روی سلول‌ها می‌افتد.
تنظیم درجه تشک مواج
پمپ‌هایی که بر حسب کیلوگرم مدرج‌اند
عدد را روی وزن تقریبی بیمار بگذارید؛ مثلاً برای بیمار ۷۰ کیلویی روی ۷۰. اگر بیمار خیلی لاغر و استخوانی است یا زخم روی دنبالچه دارد، ممکن است بعد از آزمون دست کمی پایین‌تر بیاید.
پمپ‌هایی با ۱ تا ۱۰ یا Min تا Max
از وسط محدوده (حدود ۵) شروع کنید و با آزمون سه انگشت تنظیم کنید. عدد ثابتی که برای همه درست باشد وجود ندارد؛ وزن، قد و جای زخم بیمار آن را عوض می‌کند.
آزمون سه انگشت
این روشی است که در کلینیک به همراهان بیمار یاد می‌دهیم. دستتان را صاف، کف‌دست به بالا، از کنار تشک زیر سلولی ببرید که در آن لحظه خالی است و درست زیر باسن یا کتف بیمار قرار دارد؛ همان‌جاها که بیشترین وزن را تحمل می‌کنند. بین دست شما و بدن بیمار باید فضایی به پهنای سه انگشت خود بیمار باشد. اندازه را اول با گذاشتن دستتان روی انگشتان بیمار حس کنید.
- دست به بدن بیمار می‌خورد و زیرش سفتی تخت را حس می‌کنید: تشک کم‌باد است و بیمار «ته نشسته». درجه را بالا ببرید.
- فضا خیلی بیشتر از سه انگشت است و بیمار روی تشک سُر می‌خورد یا ناراحت است: تشک بیش از حد سفت است و فشار را خوب پخش نمی‌کند. درجه را کمی پایین بیاورید.
وقتی سر تخت را بالا می‌برید، وزن بیشتری روی باسن می‌افتد؛ آزمون را در همان حالت هم انجام دهید. سر تخت را جز هنگام غذا و کمی بعد از آن، بیشتر از ۳۰ درجه بالا نبرید.
اشتباه‌های رایج با تشک مواج
- تشک را خاموش نگه داشتن برای اینکه صدا دارد یا بیمار می‌گوید تکان می‌خورد. تشک خاموش از تشک معمولی هم بدتر است.
- حالت ثابت (Static) را جا گذاشتن. این حالت برای زمان پانسمان، حمام و جابه‌جایی است؛ بعد از آن پمپ را به حالت موج برگردانید.
- جابه‌جا نکردن بیمار به این خیال که تشک کافی است.
- پاشنه‌ها را فراموش کردن. پاشنه روی تشک مواج هم زخم می‌شود؛ یک بالش زیر ساق بگذارید تا پاشنه کمی از تشک بلند شود و زانو کمی خم بماند.
- نادیده گرفتن هشدار پمپ. چراغ یا بوق هشدار معمولاً یعنی فشار کم شده، لوله در رفته یا سلولی سوراخ است.
نگهداری و پنچری
- روزی یک بار سلول‌ها را با دست بررسی کنید؛ سلولی که همیشه خالی می‌ماند احتمالاً سوراخ است و باید عوض شود.
- تشک را با دستمال مرطوب و شوینده‌ی ملایم پاک کنید. الکل و سفیدکننده‌ی غلیظ پلاستیک را خشک و ترک‌دار می‌کند.
- فیلتر هوای پشت پمپ را طبق دفترچه تمیز کنید.
- اگر برق رفت، تشک چند ساعت باد خود را نگه می‌دارد؛ لوله‌ها را جدا نکنید و بعد از آمدن برق دوباره آزمون دست را انجام دهید.
- برای خالی کردن کامل باد (جابه‌جایی یا احیا)، از شیر تخلیه‌ی سریع (CPR) که معمولاً کنار تشک است استفاده کنید.
جابه‌جا کردن بیمار، با وجود تشک مواج
- وضعیت بیمار را مرتب عوض کنید: به پشت، به پهلوی راست و چپ با زاویه‌ی حدود ۳۰ درجه و یک بالش پشت کمر.
- پوست باسن، دنبالچه، پاشنه، آرنج، پشت سر و گوش‌ها را هر روز نگاه کنید. قرمزی که با فشار انگشت سفید نمی‌شود، شروع زخم بستر است.
- پوست را خشک و تمیز نگه دارید؛ ادرار و مدفوع پوست را برای زخم آماده می‌کند. راه‌های محافظت از پوست را در ادرار سوختگی بزرگسالان ببینید.
راهنمای کامل مراقبت روزانه در مراقبت از بیمار در بستر آمده است. اگر قرمزی یا زخمی دیدید، درمان زخم بستر را بخوانید یا عکس آن را برای ما بفرستید.
اگر تشک مواج ندارید، تشک سلولی را می‌توانید از فروشگاه‌های تجهیزات پزشکی یا فروشگاه مستر پانسمان تهیه کنید.
پرسش‌های پرتکرار
درجه‌ی تشک مواج چقدر باید باشد؟
عدد ثابتی ندارد. با وزن بیمار یا وسط محدوده شروع کنید و با آزمون سه انگشت زیر باسن تنظیم کنید.
تشک مواج باید شب‌ها هم روشن باشد؟
بله، شبانه‌روز. ساعت‌های خواب، بیشترین زمانی است که بیمار بی‌حرکت می‌ماند.
تشک مواج را روی تشک معمولی بیندازیم؟
روی تشک معمولی سفت اشکالی ندارد. روی تشک نرم، فنری یا پشمی نه، چون موج‌ها را خنثی می‌کند.
صدای پمپ زیاد است، طبیعی است؟
صدای آرام و یکنواخت طبیعی است. صدای بلند، لرزش شدید یا بوق هشدار یعنی پمپ یا لوله را بررسی کنید.
منابع
- NPIAP/EPUAP/PPPIA: Prevention and Treatment of Pressure Ulcers/Injuries, Clinical Practice Guideline (۲۰۱۹) npiap.com
- NICE CG179: Pressure ulcers, prevention and management (به‌روزرسانی ۲۰۱۴) nice.org.uk
- Cochrane (Shi و همکاران، ۲۰۲۱): Alternating pressure (active) air surfaces for preventing pressure ulcers cochranelibrary.com
