زخم بستر (زخم فشاری) وقتی ایجاد می‌شود که پوست و بافت‌های زیر آن مدت طولانی بین استخوان و تشک یا صندلی فشرده شوند. در این فشار، خون به آن نقطه نمی‌رسد و بافت بی‌اکسیژن می‌ماند و از بین می‌رود. شایع‌ترین جاها دنبالچه، باسن، پاشنه، برجستگی لگن و کتف است. زخم گاهی در ۲ تا ۶ ساعت بی‌حرکتی شروع می‌شود و اولین نشانه‌اش قرمزی است که با فشار انگشت سفید نمی‌شود.
سه عامل اصلی: فشار، کشش و رطوبت
فشار
وقتی کسی روی دنبالچه یا پاشنه دراز می‌کشد، وزن بدن روی یک نقطه‌ی کوچک پوست جمع می‌شود. اگر این فشار از فشار خون مویرگ‌ها (حدود ۳۰ میلی‌متر جیوه) بیشتر شود، رگ‌های ریز بسته می‌شوند. چند دقیقه اشکالی ندارد؛ آدم سالم حتی در خواب ناخودآگاه جابه‌جا می‌شود. ولی کسی که نمی‌تواند تکان بخورد یا فشار را حس نمی‌کند، ساعت‌ها روی همان نقطه می‌ماند و بافت زیر پوست، پیش از خود پوست، از بین می‌رود. برای همین زخم بستر گاهی بزرگ‌تر و عمیق‌تر از چیزی است که روی پوست دیده می‌شود.
کشش و سایش
تخت که نیمه‌نشسته باشد، بیمار آرام‌آرام به پایین می‌لغزد؛ پوست به ملحفه می‌چسبد ولی استخوان و بافت زیرین پایین می‌روند. لایه‌ها روی هم کشیده می‌شوند و رگ‌ها پاره می‌شوند. کشیدن بیمار روی ملحفه هنگام جابه‌جایی هم همین کار را می‌کند.
رطوبت
پوستی که مدام با عرق، ادرار یا مدفوع خیس است، نرم و آسیب‌پذیر می‌شود و آن را در برابر فشار و کشش ضعیف‌تر. پوستی که با ادرار سوخته، زودتر زخم بستر می‌گیرد؛ در ادرار سوختگی بزرگسالان توضیح داده‌ایم.
چه بیمارانی بیشتر در خطرند؟
- کسی که نمی‌تواند خودش در تخت یا صندلی جابه‌جا شود: بعد از سکته، آسیب نخاعی، شکستگی لگن، جراحی بزرگ یا بیهوشی طولانی
- کسی که حس ندارد: آسیب نخاعی، دیابت با بی‌حسی، کما
- سالمند لاغر با پوست نازک
- بیمار پوشکی یا کسی که زیاد عرق می‌کند
- کسی که کم غذا می‌خورد، وزن کم کرده یا کم‌خون است
- کسی که گردش خون ضعیفی دارد یا سیگار می‌کشد
گاهی خانواده‌ها فکر می‌کنند زخم بستر فقط بعد از ماه‌ها بستری پیش می‌آید. اما حتی جوانی که به خاطر شکستگی استخوان ران چند روز در تخت مانده، ممکن است در همین چند روز زخم عمیق بگیرد.
نقطه‌های پرخطر بدن
| وضعیت | نقطه‌های پرخطر |
|---|---|
| طاق‌باز | دنبالچه و باسن، پاشنه، کتف‌ها، پشت سر، آرنج |
| به پهلو | برجستگی لگن، کنار زانو، قوزک، شانه، لاله‌ی گوش |
| نشسته روی ویلچر | استخوان‌های نشیمنگاه، دنبالچه، پشت ران‌ها |
لوله‌ها و وسایل پزشکی هم زخم فشاری می‌دهند: ماسک اکسیژن روی بینی، لوله‌ی سوند روی ران، آتل و گچ.
چهار مرحله‌ی زخم بستر
دو حالت دیگر هم هست: زخم غیرقابل‌مرحله‌بندی، وقتی ته زخم را بافت مرده‌ی زرد یا سیاه پوشانده و عمقش دیده نمی‌شود؛ و آسیب بافت عمقی، لکه‌ی بنفش یا قهوه‌ای تیره روی پوست سالم یا تاول خونی که نشان می‌دهد بافت زیر پوست از بین رفته است. این دومی در چند روز ممکن است به زخم عمیق باز شود.
نشانه‌های اولیه که باید دید
- قرمزی روی استخوان که با فشار انگشت سفید نمی‌شود و بعد از برداشتن فشار نمی‌رود
- در پوست تیره: لکه‌ی بنفش یا تیره‌تر، گرم‌تر یا سردتر، سفت‌تر یا نرم‌تر از اطراف
- درد، سوزش یا خارش در نقطه‌ی فشار (اگر بیمار می‌تواند بگوید)
- تاول یا پوست کنده شده روی دنبالچه یا پاشنه
اگر زخم ترشح چرکی، بوی بد، قرمزی پخش‌شونده یا تب دارد، عفونت هم اضافه شده و زخم باید زود دیده شود.
پیشگیری در یک نگاه
زخم بستر بیشتر قابل‌پیشگیری است تا درمان:
- تغییر وضعیت منظم با چرخش ۳۰ درجه
- آزاد نگه داشتن پاشنه‌ها با بالش زیر ساق
- تشک مواج درست‌تنظیم‌شده؛ روش آن در تنظیم درجه تشک مواج
- پوست تمیز و خشک و کرم محافظ در بیمار پوشکی
- غذای پروتئین‌دار و آب کافی
- برای کسی که روی ویلچر است: بالشتک مخصوص و جابه‌جا کردن وزن هر ۱۵ تا ۳۰ دقیقه
جزئیات عملی در مراقبت از بیمار در بستر آمده است. اگر زخم شروع شده، روند درمان آن در کلینیک را در صفحه‌ی درمان زخم بستر بخوانید و پانسمان مناسب هر مرحله را در پانسمان زخم بستر.
پرسش‌های پرتکرار
زخم بستر از کی شروع می‌شود؟
گاهی در ۲ تا ۶ ساعت بی‌حرکتی روی یک نقطه، به‌خصوص در بیمار لاغر، بی‌حس یا بدحال.
زخم بستر از کسی به کسی منتقل می‌شود؟
نه. از فشار ایجاد می‌شود، نه از میکروب. ولی اگر عفونت کند، میکروب آن می‌تواند به زخم‌های دیگر منتقل شود؛ دست‌ها را بشویید.
چرا زخم بستر از بیرون کوچک است ولی عمیق می‌شود؟
چون فشار اول بافت‌های زیر پوست و نزدیک استخوان را از بین می‌برد. پوست آخرین لایه‌ای است که خراب می‌شود.
