پانسمان زخم بستر را عمق زخم و مقدار ترشح آن تعیین می‌کند، نه اسم یا قیمتش: قرمزی مرحله‌ی یک فقط محافظت می‌خواهد و فیلم شفاف یا فوم سیلیکونی محافظ کافی است؛ برای زخم کم‌عمق مرحله‌ی ۲ با ترشح کم، هیدروکلوئید یا فوم نازک؛ برای زخم عمیق پرترشح مرحله‌ی سه و چهار، آلژینات یا فوم پرجذب و پر کردن حفره؛ برای زخم خشک با بافت مرده، هیدروژل. اما هیچ پانسمانی بدون برداشتن فشار از روی زخم کار نمی‌کند.
پیش از پانسمان: فشار را بردارید
زخم بستر از فشار ایجاد شده و تا وقتی بیمار روی آن بخوابد، با بهترین پانسمان هم خوب نمی‌شود. بیمار را طوری جابه‌جا کنید که روی زخم نخوابد، تشک مواج را درست تنظیم کنید و پاشنه‌ها را آزاد نگه دارید. روش‌ها را در مراقبت از بیمار در بستر و تنظیم درجه تشک مواج نوشته‌ایم.
پانسمان مناسب هر مرحله
مرحله‌ی ۱: قرمزی بدون زخم
پوست هنوز سالم است؛ پانسمان درمانی لازم نیست. مهم برداشتن فشار است. روی دنبالچه یا پاشنه‌ی پرخطر، یک فوم سیلیکونی چندلایه‌ی محافظ می‌تواند سایش و کشش را کم کند. پوست زیر آن را هر روز نگاه کنید.
مرحله‌ی ۲: زخم کم‌عمق یا تاول
- هیدروکلوئید: ورقه‌ای که با ترشح زخم ژل می‌شود و محیط را مرطوب نگه می‌دارد. برای زخم کم‌ترشح مناسب است و ۳ تا ۵ روز می‌ماند. ژل زرد و بدبوی زیر آن هنگام تعویض طبیعی است و با چرک فرق دارد. جزئیات در پانسمان هیدروکلوئید.
- فوم نازک: اگر ترشح کمی بیشتر است.
- فیلم شفاف: برای تاول سالم و محافظت؛ روی زخم پرترشح نه.
مرحله‌ی سه و چهار: زخم عمیق
- آلژینات (از جلبک دریایی) یا فیبر ژل‌شونده برای زخم پرترشح؛ داخل حفره را آرام و بدون فشار پر می‌کند. روی آن یک فوم یا پانسمان ثانویه. جزئیات در پانسمان آلژینات.
- فوم پرجذب برای ترشح متوسط تا زیاد.
- حفره‌ها و تونل‌های زیر لبه‌ی زخم باید پر شوند تا ترشح در آن‌ها جمع نشود؛ این کار درمانگر است.
- برای بعضی زخم‌های عمیق و پرترشح، وکیوم تراپی زخم را سریع‌تر برای بسته شدن آماده می‌کند.
زخم خشکی که ته آن را بافت مرده پوشانده
- هیدروژل به بافت خشک و مرده آب می‌رساند تا خودش شل و جدا شود (راهنمای هیدروژل). معمولاً همراه یک پانسمان رویی.
- بافت مرده‌ی زیاد را درمانگر با دبریدمان (برداشتن بافت مرده) پاک می‌کند. اسکار سیاه و خشک روی پاشنه‌ی بیماری که خون‌رسانی پایش ضعیف است، معمولاً دست نمی‌خورد تا خون‌رسانی بررسی شود.
زخم عفونی یا آلوده
- پانسمان‌های نقره‌دار، یددار یا عسل طبی برای مدت کوتاه (معمولاً دو هفته) و بعد ارزیابی دوباره.
- عفونت عمیق، قرمزی پخش‌شونده یا تب با پانسمان تنها درمان نمی‌شود و آنتی‌بیوتیک لازم دارد. نشانه‌ها در درمان زخم عفونی.
تعویض پانسمان در خانه
- پیش از هر کاری دست‌ها را با صابون بشویید و دستکش یک‌بارمصرف بپوشید.
- پانسمان کهنه را از کناره‌ها به سمت وسط آرام بردارید. اگر چسبیده، با سرم خیس کنید.
- سرم شست‌وشو (یا آب جوشیده‌ای که سرد شده) را آرام روی زخم بریزید. فشار شدید ندهید و لای حفره را با گوش‌پاک‌کن نکاوید.
- دور زخم را خشک کنید و اگر پوست خیس و سفید شده، یک کرم یا اسپری محافظ دور زخم بزنید.
- پانسمان تازه را طوری بگذارید که دست‌کم ۲ تا ۳ سانتی‌متر از لبه‌ی زخم بزرگ‌تر باشد.
- روی دنبالچه، پانسمان مخصوص همان ناحیه (شکل قلب یا پروانه) بهتر می‌چسبد و با ادرار و مدفوع کمتر جدا می‌شود.
- هر بار زخم را نگاه کنید: اندازه، رنگ ته زخم، ترشح و بو. هفته‌ای یک بار با خط‌کش اندازه بگیرید یا با فاصله‌ی ثابت عکس بگیرید.
اشتباه‌های رایج
- پودر آنتی‌بیوتیک، قهوه، عسل خوراکی و زردچوبه داخل زخم. این‌ها زخم را آلوده و خشک می‌کنند.
- گاز خشک که به زخم می‌چسبد و با هر تعویض بافت تازه را می‌کند.
- تعویض بیش از حد. هیدروکلوئید و فوم برای ماندن چندروزه ساخته شده‌اند؛ هر روز کندنشان پوست را زخمی می‌کند.
- بتادین و آب‌اکسیژنه‌ی هر روزه روی زخمی که تمیز است و خوب می‌شود.
- عوض نکردن برنامه. اگر زخم بعد از دو هفته کوچک‌تر نشده، پانسمان را عوض نکنید؛ زخم را نشان دهید.
کی زخم را نشان دهیم؟
- زخم عمیق‌تر یا بزرگ‌تر شده، یا ته آن سیاه یا زرد شده است
- ترشح چرکی، بوی بد، قرمزی پخش‌شونده دور زخم یا تب
- استخوان یا تاندون در زخم دیده می‌شود
- زخم بعد از دو هفته پانسمان درست کوچک‌تر نشده
درمان زخم بستر در کلینیک (دبریدمان، پانسمان نوین، وکیوم و درمان در منزل) را در درمان زخم بستر نوشته‌ایم. انواع پانسمان‌ها را با جزئیات بیشتر در انواع پانسمان پیشرفته ببینید.
پرسش‌های پرتکرار
هر چند روز یک بار پانسمان را عوض کنیم؟
به نوع پانسمان و ترشح بستگی دارد: گاز معمولی روزانه، فوم و هیدروکلوئید ۲ تا ۵ روز، یا هر وقت ترشح به لبه رسید یا کثیف شد.
بهترین پماد زخم بستر چیست؟
زخم بستر با پماد خوب نمی‌شود؛ با برداشتن فشار، پاک کردن بافت مرده و پانسمان مناسب خوب می‌شود. پمادهای خانگی معمولاً زخم را خیس یا آلوده می‌کنند.
زخم بستر عمیق در خانه خوب می‌شود؟
زخم‌های مرحله‌ی سه و چهار معمولاً به درمانگر زخم و گاهی جراح نیاز دارند. بعد از برنامه‌ریزی درمان، بخشی از مراقبت در خانه ادامه پیدا می‌کند.
منابع
- NPIAP/EPUAP/PPPIA: Prevention and Treatment of Pressure Ulcers/Injuries (۲۰۱۹) npiap.com
- NICE CG179: Pressure ulcers, prevention and management nice.org.uk
- Cochrane (Westby و همکاران، ۲۰۱۷): Dressings and topical agents for treating pressure ulcers cochranelibrary.com
