بیماری که توان غلت زدن ندارد (مثلاً بعد از سکته، آسیب نخاعی، شکستگی لگن یا در سالمندی) در چند ساعت ممکن است زخم بستر بگیرد. پنج کار اصلی: ۱) تغییر وضعیت منظم، معمولاً هر ۲ تا ۴ ساعت، با چرخش حدود ۳۰ درجه به پهلو، نه ۹۰ درجه؛ ۲) یک بالش زیر ساق تا پاشنه‌ها روی تشک نمانند؛ ۳) معاینه‌ی روزانه‌ی پوست روی استخوان‌ها؛ ۴) پوست تمیز و خشک، به‌خصوص در بیمار پوشکی؛ ۵) غذا و آب کافی. تشک مواج کار را آسان‌تر می‌کند، اما بیمار را باز هم باید چرخاند.
چه کسانی در خطرند؟
- بیماران بعد از سکته‌ی مغزی، آسیب نخاعی یا جراحی بزرگ
- سالمندان کم‌تحرک، به‌خصوص با کاهش وزن یا کم‌اشتهایی
- بیمارانی که حس بخشی از بدنشان کم شده یا نمی‌توانند درد را بگویند (زوال عقل، کما)
- بیماران پوشکی و کسانی که مدام عرق می‌کنند
- افراد دیابتی و کسانی که مشکل گردش خون دارند
زخم بستر گاهی در یک جوان سالم هم که چند روز به خاطر شکستگی در تخت مانده شروع می‌شود. اینکه چرا و کجا ایجاد می‌شود را در چرا زخم بستر ایجاد می‌شود نوشته‌ایم.
تغییر وضعیت: هر چند ساعت و چطور؟
- فاصله: برای بیشتر بیماران در خانه، هر ۲ تا ۴ ساعت. اگر جای قبلی بیمار نیم ساعت بعد از چرخاندن هنوز سرخ مانده، فاصله را کمتر کنید. روی تشک مواجی که درست تنظیم شده، درمانگر ممکن است فاصله‌ی بیشتری بگوید.
- چرخش ۳۰ درجه، نه کامل به پهلو: بیمار را فقط یک‌سوم راه به پهلو ببرید و با بالشی که پشت کمر و باسنش می‌گذارید، در همان حالت نگهش دارید. اگر کاملاً به پهلو (۹۰ درجه) بخوابد، همه‌ی وزن روی برجستگی استخوان لگن می‌افتد و همانجا زخم می‌شود.
- ترتیب: طاق‌باز، پهلوی راست، طاق‌باز، پهلوی چپ. روی ناحیه‌ای که قرمز یا زخم است نخوابانید.
- کشیدن ممنوع: بیمار را روی ملحفه نکشید؛ با کمک یک نفر دیگر و یک ملحفه‌ی جابه‌جایی زیر بیمار، او را بلند کنید و جابه‌جا کنید. کشیدن پوست را از لایه‌های زیرین جدا می‌کند.
- سر تخت: جز هنگام غذا و نیم ساعت بعد از آن، تخت را بیش از حدود یک‌سوم بالا نیاورید؛ وگرنه بیمار پایین سُر می‌خورد و فشار و کشش روی دنبالچه زیاد می‌شود.
اگر بیمار شکستگی، لوله‌ی قفسه‌ی سینه یا محدودیت دیگری دارد، برنامه‌ی جابه‌جایی را با پزشک یا پرستار تنظیم کنید.
بالش‌گذاری
- بالشی زیر ساق بگذارید تا پاشنه‌ها در هوا بمانند و زانو کمی تا شود. زیر خود پاشنه بالش نگذارید.
- در وضعیت پهلو، یک بالش بین زانوها و یکی بین قوزک‌ها، تا استخوان‌ها روی هم فشار نیاورند.
- برای بیمار بسیار پرخطر، چکمه‌ی مخصوص برداشتن فشار از پاشنه (آفلودینگ) به کار می‌رود.
معاینه‌ی روزانه‌ی پوست
هر روز، بهتر در حمام یا هنگام تعویض پوشک، پوست را از پشت سر تا پاشنه نگاه کنید. نشانه‌ی شروع زخم بستر قرمزی‌ای است که با فشار انگشت سفید نمی‌شود. در پوست تیره، به‌جای قرمزی ممکن است ناحیه بنفش، تیره‌تر، گرم‌تر، سفت‌تر یا نرم‌تر از اطراف باشد. هر تاول، خراش یا لکه‌ی تیره روی استخوان را جدی بگیرید و از آن عکس بگیرید.
روی پوست قرمز ماساژ ندهید؛ ماساژ روی استخوانی که زیر فشار بوده، بافت آسیب‌دیده‌ی زیر پوست را بیشتر آسیب می‌زند.
پوست تمیز و خشک
- بعد از هر بار ادرار یا مدفوع، پوست را با آب نیم‌گرم یا شوینده‌ی ملایم تمیز و با ضربه‌ی آرام خشک کنید.
- یک کرم محافظ نازک (زینک‌دار یا سیلیکونی) روی پوست ناحیه‌ی پوشک بزنید. روش کامل در ادرار سوختگی بزرگسالان.
- چین‌های پوست (زیر سینه، کشاله، لای انگشتان پا) را خشک نگه دارید.
- پوست خشک را با کرم مرطوب‌کننده‌ی بدون عطر و بدون الکل چرب کنید. الکل و پودر روی پوست نزنید.
- ملحفه‌ی نخی، صاف و بدون چروک بکشید و خرده‌های غذا را از تخت بتکانید.
تشک و بالشتک
تشک مواج سلولی برای بیمار تمام‌وقت بستری بهترین گزینه‌ی در دسترس در خانه است؛ روش نصب و تنظیم درجه‌ی آن را در تنظیم درجه تشک مواج ببینید. بیماری که ساعت‌ها روی ویلچر یا صندلی می‌نشیند، بالشتک مخصوص نشستن (هوا یا ژل) لازم دارد و باید هر ربع تا نیم ساعت با دست خودش را کمی از صندلی بلند کند یا به یک طرف خم شود.
غذا و آب
- پروتئین در هر وعده: تخم‌مرغ، لبنیات، گوشت، مرغ، ماهی، حبوبات.
- آب کافی، اگر پزشک محدود نکرده.
- اگر اشتهای بیمار کم شده یا لاغر شده، با پزشک یا متخصص تغذیه درباره‌ی مکمل‌های پروتئینی صحبت کنید.
اصول آن در تغذیه برای بهبود زخم آمده است.
پیشگیری از افتادگی پا و خشکی مفاصل
بیماری که مدت طولانی دراز کشیده، پنجه‌ی پایش کم‌کم به سمت پایین کشیده می‌شود و مچ خشک می‌شود (افتادگی پا). یک بالش یا تخته‌ی نرم کف پا بگذارید تا پا در زاویه‌ی حدود ۹۰ درجه بماند و روزی چند بار مچ، زانو، آرنج و انگشتان را آرام خم و راست کنید. اگر دست بیمار مدام مشت می‌شود، یک لوله‌ی نرم یا توپ کوچک در دستش بگذارید. فیزیوتراپیست می‌تواند برنامه‌ی تمرین را تنظیم کند.
خطرهایی که کمتر دیده می‌شوند
بیماری که حس ندارد یا نمی‌تواند حرف بزند، نمی‌گوید که سردش است، چیزی زیرش مانده یا جایی‌اش می‌سوزد. همراهان ما چند بار این موارد را گزارش کرده‌اند:
- گرما: بخاری، شوفاژ و کیسه‌ی آب‌گرم کنار تخت بیمار بی‌حس سوختگی می‌دهد. توضیح در سوختگی با وسایل گرمایشی.
- مورچه و حشرات: خرده‌ی غذا روی تخت حشره جمع می‌کند و نیش آن‌ها لای انگشتان، شروع زخم است.
- اشیای زیر بیمار: درِ سرنگ، گیره، لوله‌ی سوند یا چین ملحفه زیر بدن، در چند ساعت جای فشار می‌گذارد.
- محیط: تخت را زیر پنجره‌ی باز، کنار وسایل سنگین یا زیر تابلو نگذارید.
کی باید زخم را نشان داد؟
- قرمزی که با فشار سفید نمی‌شود و بعد از برداشتن فشار در یک روز از بین نمی‌رود
- تاول، پوست کنده شده یا لکه‌ی بنفش و تیره روی دنبالچه، لگن یا پاشنه
- زخم با ترشح بدبو، قرمزی پخش‌شونده یا تب
اگر زخم شروع شده، درمان زخم بستر را بخوانید یا عکس آن را از راه فرم مشاوره بفرستید. برای بیمارانی که نمی‌توانند به کلینیک بیایند، درمان در منزل هماهنگ می‌شود.
پرسش‌های پرتکرار
بیمار را هر دو ساعت جابه‌جا کنیم یا بیشتر؟
عدد ثابتی برای همه نیست. برای بیشتر بیماران در خانه ۲ تا ۴ ساعت. پوست بیمار بهترین راهنماست: اگر قرمزی بعد از جابه‌جایی نمی‌رود، زودتر.
تشک مواج داریم؛ باز هم جابه‌جا کنیم؟
بله. هیچ تشکی بیمار را از چرخاندن بی‌نیاز نمی‌کند.
«بستر بیماری» یعنی چه؟
یعنی بیمار به خاطر بیماری یا آسیب بیشتر وقت روز را در تخت می‌گذراند و نمی‌تواند خودش جابه‌جا شود. این بیماران به مراقبت‌های این صفحه نیاز دارند.
منابع
- NPIAP/EPUAP/PPPIA: Prevention and Treatment of Pressure Ulcers/Injuries, Clinical Practice Guideline (۲۰۱۹) npiap.com
- NICE CG179: Pressure ulcers, prevention and management nice.org.uk
- NHS: Pressure ulcers (pressure sores) nhs.uk
